اختلال شخصیت به معنای بدبودن، خودخواهبودن یا سختبودن یک انسان نیست.
آیا شخصیت واقعاً قابل تغییر است؟
شخصیت نسبتاً پایدار است، اما ثابت و غیرقابلتغییر نیست. انسانها در طول عمر تغییر میکنند و درمان نیز میتواند به تغییر الگوهای هیجانی، بینفردی و رفتاری کمک کند.
پس جملههایی مثل «اختلال شخصیت درمان ندارد چون شخصیت آدم عوض نمیشود» با دانش امروز سازگار نیست.
نگاه جدید به اختلال شخصیت چه فرقی کرده است؟
ICD-11 سازمان جهانی بهداشت از رویکردی ابعادیتر استفاده میکند: بهجای اینکه فقط بپرسیم فرد داخل یکی از چند جعبه مشخص قرار میگیرد یا نه، شدت اختلال و ویژگیهای برجسته شخصیتی نیز بررسی میشوند.
این نگاه با تجربه واقعی آدمها همخوانتر است؛ چون دو نفر با یک برچسب تشخیصی میتوانند الگوهای بسیار متفاوتی داشته باشند.
چه زمانی یک ویژگی شخصیتی تبدیل به مشکل بالینی میشود؟
همه ما گاهی حساس، اجتنابی، کمالگرا، خودمحور، وابسته یا تکانشی میشویم. مسئله زمانی جدیتر است که یک الگو:
- سالها و در موقعیتهای مختلف تکرار شود
- انعطاف کمی داشته باشد
- روابط، کار یا تصمیمها را بهطور جدی مختل کند
- بارها بحران مشابه بسازد
- برای فرد یا اطرافیان رنج قابلتوجه ایجاد کند
تشخیص نیازمند بررسی تاریخچه رشد، روابط، تروما، خلق، مصرف مواد و سایر اختلالهاست. یک چکلیست اینستاگرامی کافی نیست.
اختلال شخصیت مرزی (BPD) فقط «تغییر خلق» نیست
BPD میتواند با حساسیت شدید به طرد، روابط ناپایدار، آشفتگی هویت، تکانشگری، خودآسیبی، احساس پوچی یا دشواری شدید در تنظیم هیجان همراه باشد.
اما یک پیام مهم پژوهشهای چند دهه اخیر این است که افراد مبتلا به BPD میتوانند بهبود قابلتوجهی داشته باشند. تشخیص BPD حکم مادامالعمر یا پیشبینی شکست رابطه نیست.
رواندرمانیهای تخصصی مانند DBT، MBT، schema therapy و رویکردهای ساختاریافته دیگر میتوانند بسته به نیاز فرد به کار روند.
«خودشیفته» بودن با NPD فرق دارد
همه انسانها نیاز به دیدهشدن دارند و ممکن است گاهی خودمحور یا دفاعی شوند. اختلال شخصیت خودشیفته تشخیصی بالینی است و نباید صرفاً برای کسی که در رابطه ما را آزار داده استفاده شود.
اگر در یک رابطه آسیب میبینی، لازم نیست ابتدا ثابت کنی طرف مقابل کدام تشخیص را دارد تا بتوانی درباره مرزها، امنیت، احترام و تصمیم خودت فکر کنی.
رواندرمانی برای اختلال شخصیت روی چه چیزهایی کار میکند؟
بسته به الگو، درمان میتواند روی این حوزهها متمرکز شود:
- شناخت محرکهای هیجانی
- تحمل هیجانهای شدید بدون رفتار تکانشی
- کاهش خودآسیبی
- تنظیم مرزها
- شناخت الگوهای تکراری رابطه
- ساختن حس منسجمتر از خود
- ذهنیسازی و دیدن ذهن خود و دیگری
- کاهش تفکر سیاهوسفید
- افزایش انعطاف در تعارضها
رابطه درمانی نیز خودش میتواند فضایی برای دیدن و تغییر الگوهایی باشد که در روابط دیگر تکرار میشوند.
آیا دارو اختلال شخصیت را درمان میکند؟
برای خود اختلال شخصیت معمولاً یک «قرص مخصوص شخصیت» وجود ندارد. دارو ممکن است برای مشکلات همزمان یا علائم مشخص مثل افسردگی، اضطراب یا برخی بحرانها تجویز شود. تصمیم دارویی باید توسط پزشک یا روانپزشک گرفته شود.
اگر فکر میکنم شریکم اختلال شخصیت دارد چه کنم؟
بهجای تلاش برای تشخیص او از راه اینترنت، این سؤالها اغلب مفیدترند:
- آیا در این رابطه احساس امنیت میکنم؟
- آیا مرزهای من محترم شمرده میشوند؟
- آیا میتوانیم مسئولیت رفتار خودمان را بپذیریم؟
- آیا تهدید، کنترل، تحقیر یا خشونت وجود دارد؟
- این رابطه چه اثری بر سلامت روان من گذاشته است؟
اگر کنترل اجباری یا خشونت وجود دارد، ایمنی اولویت دارد و زوجدرمانی همیشه انتخاب مناسبی نیست.