مهاجرت؛ انتخاب یا ناچاری؟
همیشه از خودم پرسیدهام چرا مهاجرت، دستکم برای ما فارسیزبانها، گاهی اینقدر سخت به نظر میرسد.
شاید چون مهاجرت برای بسیاری از ما فقط رفتن به جایی تازه برای لمس تجربههای جدید نیست. گاهی مهاجرت بیشتر شبیه آدمی است که زندگی مشترکش را بسیار دوست دارد، اما برای حفظ چیزهایی مهمتر، مجبور میشود آن زندگی را ترک کند.
او نمیرود چون دیگر خانهاش را دوست ندارد.
میرود چون ماندن، دیگر ممکن نیست.
و شاید همین تفاوت، بخش بزرگی از رنج مهاجرت را توضیح دهد.
اجبار، ناچاری، عملیات نجات و حتی گاهی فرار؛ همهی اینها تجربههایی هستند که معنای «رفتن» را برای ما تغییر میدهند. وقتی رفتن، بخشی از تلاش ما برای بقاست، مقصد دیگر فقط یک مقصد نیست. تبدیل میشود به جایی که قرار است در آن، زندگی را از نو ممکن کنیم.
وقتی خانه را برای نجات خود ترک میکنیم
تصور کنید آدمی به اجبار خانهی خودش را ترک کند.
چطور میتواند بهسادگی در خانهی دیگری آرام بگیرد؟
چطور میتواند از خودش انتظار داشته باشد که چند ماه یا چند سال بعد، دیگر دلتنگ نباشد؟
چطور میتواند خانهی جدیدش را دوست داشته باشد، بدون آنکه احساس کند با دوست داشتن آن، به خانهی قبلی خیانت کرده است؟
شاید یکی از دشوارترین بخشهای مهاجرت همین باشد؛ اینکه ما همزمان باید چیزی را از دست بدهیم و چیزی را بسازیم.
باید سوگوار باشیم و در عین حال ادامه بدهیم.
باید دلتنگ باشیم و در عین حال ریشه بدوانیم.
باید گذشته را با خودمان حمل کنیم، اما اجازه ندهیم گذشته مانع ساختن آینده شود.
و این تناقض، خستگی عجیبی میسازد.
چرا در خانهی جدید آرام نمیگیریم؟
گاهی فکر میکنیم مشکل از کشور جدید است.
از آدمها.
از زبان.
از فرهنگ.
از تنهایی.
از اینکه هیچچیز شبیه خانه نیست.
اما شاید بخشی از این ناآرامی، نه از جایی که به آن آمدهایم، بلکه از معنایی باشد که با خودمان آوردهایم.
کسی که با معنای «فرار» مهاجرت کرده، ممکن است مدتها بعد از رسیدن هم احساس کند هنوز در حال فرار است.
کسی که با معنای «نجات» آمده، شاید مدام منتظر باشد اتفاقی بیفتد که دوباره مجبور به نجات خودش شود.
و کسی که خانه را از دست داده، ممکن است حتی در امنترین جای دنیا هم مدتی طول بکشد تا باور کند دیگر لازم نیست همیشه آمادهی رفتن باشد.
شاید آرام گرفتن، فقط پیدا کردن یک خانهی جدید نباشد؛ بلکه تغییر دادن معنای خانه در ذهن ما باشد.
معنای رفتن، با گذشت زمان تغییر میکند
شاید یک روز بفهمیم که دیگر لازم نیست میان دو خانه یکی را انتخاب کنیم.
قرار نیست برای دوست داشتن جایی که در آن زندگی میکنیم، جایی را که از آن آمدهایم انکار کنیم.
قرار نیست برای پذیرفتن زندگی جدید، گذشته را پاک کنیم.
ما آدمهایی هستیم که میتوانیم دلتنگ یک کوچه باشیم و از خیابانی در شهری دیگر لذت ببریم.
میتوانیم برای خانوادهای که دور از ماست دلتنگ شویم و همزمان در جایی دیگر، خانوادهی تازهای از آدمها، خاطرهها و رابطهها بسازیم.
شاید خانه چیزی نباشد که فقط یک بار داشتهایم.
شاید خانه، برخلاف آن چیزی که سالها فکر میکردیم، یک مکان ثابت نیست؛ مجموعهای از آدمها، خاطرهها، زبانها، بوها، صداها و احساس امنیتی است که میتوانیم در طول زندگی، بیش از یک بار آن را بسازیم.
آیا آدم میتواند چند خانه داشته باشد؟
شاید پاسخ این سؤال، زمانی پیدا شود که با خودمان صادقانه دربارهی «رفتن» حرف بزنیم.
چرا رفتیم؟
چه چیزی را پشت سر گذاشتیم؟
از چه چیزی فرار کردیم؟
چه چیزی را نجات دادیم؟
و مهمتر از همه، امروز چرا هنوز میخواهیم بمانیم؟
شاید معنای مهاجرت برای ما قرار نیست تا ابد همان معنایی باشد که در روز اول داشت.
ممکن است روزی که رفتیم، مهاجرت برایمان تنها یک راه نجات بوده باشد؛ اما سالها بعد، تبدیل شود به انتخابی برای ساختن زندگیای که دیگر فقط از روی اجبار ادامه پیدا نمیکند.
شاید بلوغ مهاجرت همینجا اتفاق میافتد:
وقتی دیگر فقط از خودمان نمیپرسیم «کِی میتوانم برگردم؟»
بلکه میپرسیم:
«آیا میتوانم جایی را که زمانی فقط مقصد بود، به خانه تبدیل کنم؛ بدون اینکه خانهی قبلیام را از خودم بگیرم؟»
شاید آدم بتواند چند خانه داشته باشد.
نه چون گذشته را فراموش کرده،
بلکه چون یاد گرفته است خانه، چیزی نیست که فقط یک بار در زندگی پیدا شود.
